Şarbon Korkusu: Hayvancılık ve Bakterinin Toplumsallığı Üzerine

“Türkiye’de küçük çiftçilerin geleneksel yöntemlerle sürdürdüğü mera hayvancılığı ekolojik bir değerdir. Yerel koşullara uzun yıllar içinde adapte olmuş hayvan cinsleri ve çeşitli biçimlerde sürdürülen göçerlik/koçerlik ve yaylacılık kültürünün kaybolmasına sebep olacak etkenlerden birisi de sürülerin sağlığını tehdit eden hastalıklardır. Ancak bu hastalıkların sadece meralardan ya da belli yerlerde yaşayabilen bakteri, virüs gibi canlılardan kaynaklandığını düşünmek saflık olur.”

Fatih Tatari, Kaliforniya Universitesi-Davis Antropoloji Bölümü Doktora Adayı
Türkiye’nin Bilim, Teknoloji ve Toplumları (I)

Kaliforniya Üniversitesi, Davis Antropoloji Bölümü bünyesinde doktora yapan ve saha araştırmasını Türkiye’de yürüten Fatih Tatari, 2018’in ikinci yarısında birçok farklı toplumsal kesim tarafından mesele edinilen, araştırılan ve tartışılan ‘şarbon salgını’ hakkındaki izlenimlerini IstanbuLab blogu için kaleme aldı. Tatari’nin antropolojik analizi, Türkiye’de bilim ve teknolojinin toplumsallığı ile türler-arası ilişkilenmelerin politik ekonomisini birlikte ele alıyor. Umuyoruz ki hem Türkiye’de süregelen şarbon salgını tartışmalarına hem de kırsal ekonomi, endüstriyel hayvancılık, ulus-devlet denetim aygıtları ve tüketici pratiklerinin kesişim noktalarında yer alan bu meselenin STS kavramsal çerçevesinde değerlendirilmesinde olumlu katkısı olur.

1-2 Eylül 2018 tarihlerinde Tatvan’da Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı’nın düzenlediği Doğu Anadolu Peynirleri Buluşması[i] programını hazırlarken çoğunlukla mandaların otladığı bir meraya gezi düzenlemeyi planlamıştık. Bu geziyi temmuz ayında planlarken, yazın merada birleştirilen sürüleri ziyaret ederiz diye düşünmüştük. Ancak farklı köylerden ve yaylalardan binlerce mandanın bir araya geldiği sıradan bir günde bu ziyareti gerçekleştiremedik; çünkü Türkiye’de manda yetiştiriciliğinin son yıllarda artarak devam ettiği ve hayvan bakımının büyük ölçüde meralarda (güvenlik sebebiyle yasak olmayanlarda) yapıldığı illerden Bitlis’in[ii] Güroymak (Norşin) ilçesinde şarbon tehlikesi dolayısıyla sürüleri birleştirmeme kararı alınmıştı. Şarbon salgını haberleri ise o ara basında henüz yer bulmaya başlamıştı, mesela 29 Ağustos tarihinde Güroymak’tan Diyarbakır’a nakledilen 10 yaşında bir çocuğun hayatını kaybetmesinin ardında şarbon olabileceği konuşuluyordu. Daha sonra kesinleşen analiz sonuçları da bahsi geçen çocuğun ölüm sebebini bağırsak şarbonu olduğunu söylüyor[iii]. Bitlis’te yaptığım görüşmelerde hasta naklinin Hizan (Xîzan) ilçesinden yapıldığını öğrendim[iv]. Yerel ve ulusal basında çıkan haberlerden öğrenebildiğimiz kadarıyla Bitlis’te şarbon dolayısıyla bir aydan kısa sürede en az 47 kadar hayvan hayatını kaybetti ya da itlaf edildi, öldürüldü (bu rakam bazı haberlerde 100’ün üzerinde)[v]. Ağustos ayının sonlarından itibaren Türkiye’nin diğer illerinde de yüzlerce başka hayvanın hayatını kaybettiği, sürülerin, çiftliklerin, meraların ve köylerin karantinaya alındığı bu korku ve endişe ortamının[vi] kaynağında niceliksel olarak hareketliliği giderek artan ve büyümesi teşvik edilen, ancak sağlıklı bir şekilde verisi oluşturulamayan ve kontrolleri yapılamayan hayvanların ve hayvansal ürünlerin dolaşımı yer alıyor.

Şarbonu takip etmek

Bir yılı aşkın süredir Kars-Ardahan bölgesinde mera hayvancılığı ve peynircilik üzerine araştırma yürüten bir doktora öğrencisi olarak, yaz sonu-sonbahar başında otların iyice kuruması, çayırların ve tarlaların biçilmesi dolayısıyla hastalıkların daha kolay yayılabildiği bir dönemin başladığını, özellikle Bacillus anthracis bakterisinin yayılarak şarbon salgınlarına yol açma olasılığının arttığını yaptığım görüşmelerde öğrenmiştim. Başka bir deyişle şarbon salgınının Türkiye’de bir tehlike olarak konuşulmaya başlandığı ağustos ve eylül ayları, aslında mevsim döngüleri düşünülünce hastalığın hayvanlar arasında en çok görüldüğü zamana tekabül ediyor. Birçok veterinere göre ağustos ve eylül aylarında meralarda, hayvanların otladığı açık alanlarda Bacillus anthracis bulunması normal kabul edilebilir. Otlayan hayvan, bakterinin en büyük rezervuarı kabul edilen topraktan soluyarak ya da sadece yediği ottan Bacillus anthracis’i alabilir. Hayvandan hayvana geçiş pek görülmese de topraktaki solucanlar, hayvanlar arasında uçuşan kan emici sinekler bakterinin hayvan bedenleri arasında taşınmasında etkilidir.

Şarbonla ilgili öğrendiklerimin çoğunu akademik hayatının uzun bir bölümünü şarbon ve Bacillus anthracis’i anlamaya vakfetmiş Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı öğretim üyesi Prof. Dr. Mitat Şahin’le bu hastalığın epidemiyolojisi, ekolojisi ve insan ve hayvan sağlığına etkileri üzerine yaptığımız sohbetlere borçluyum. Mitat Hoca Kars’ın Türkiye’de en fazla şarbon aşısı yapılan ili olduğunu belirtiyor.[vii] Eylülün ilk haftası yaptığımız görüşmede, Kars’ta son 10 yıldır insanlarda görülen şarbon vakalarının giderek azaldığını, bildirilen hayvan vakalarınınsa önce arttığını, sonra azalarak yılda 10 noktasal salgının altına düştüğünü belirtti. Mitat Hoca’ya göre Türkiye’de şarbon vakası sayılarının 10 yıl önce artmasının sebebi şarbon başta olmak üzere hayvan hastalıklarına dair veri eksikliği ve insanların yaşanan vakaları bildirmemesiyle birlikte düşünülmeli:

“Kasaplar şarbonu zaten çok iyi tanıyor; çiftçiler de sağlıklı olmayan hayvanı anlayabiliyor. Ancak yetkililere ve bilim insanlarına ulaşmaları için alınacak önlemlerin etkili olacağına ve olayın takibinin uzun dönemde sonuç odaklı sürdürüleceğine inanmaları gerekiyor. Biz eğitimler düzenleyip, çiftçiler ve kasaplarla bir güven ilişkisi tesis ettiğimizde, hastalığın takibini onlarla iletişimde kalıp yaptığımızda, insanlar bize vakaları daha çok bildirmeye başladı. Daha sonra İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’yle birlikte sistematik ve uzun vadeli olarak çalışmalarımızı sürdürdükçe gerçekleşen hastalık vakalarını kısa sürede öğrenebildik ve gerçek sayıların azalmaya başladığını gördük.”

Türkiye’de yaşanan şarbon vakalarının bildirilmemesinin ardında, devletin hayvan hastalıkları hakkında kapsamlı bir veri toplama çalışması yürütmemesi, çiftçilerin ve kasapların şarbonun yayılması/bulaşması hakkında yeterli bilgi sahibi olmaması ve tespit edilen şarbon vakalarında karantina ve itlaf uygulamalarının köylerde yarattığı zarar gibi sebepler olduğu düşünülebilir. Mitat Hocanın vurguladığı gibi bu konuyu araştıran bilim insanı ve kamu yetkililerinin köylülerle ve kasaplarla karşılıklı güven ilişkisi kurması çok önemli bir başlangıç.

Bakanlık websitesinde ya da Veterinerler Birliği’nin kaynakları ve açıklamalarında görüldüğü üzere şarbon görülme sıklığı ya da bildirilen toplam vakaların dağılımı üzerine güvenilir bilgiye ulaşmak pek mümkün değil[viii]. Mitat Hoca veya diğer danıştığım kişiler arasında bu konuda ülke çapında kapsamlı bir veritabanı öneren ya da gösteren kimseye rastlayamadım. Türkiye’deki hayvancılık üzerine güncel ve tarihsel veri toplamak gerçekten güç bir iş. Bazı yayınlarda olduğu üzere TÜİK, WHO, OİE gibi ulusal ve uluslararası kurumların kendi analiz raporlarında yayınladığı sayıları yan yana getirmek, kimi zaman yerel ölçeklere odaklanıp bir örneklem üzerinde veri oluşturmaya çalışmak gibi yollarla belli tahminler yapmak ancak mümkün olabiliyor. Türkiye’de son yıllarda daha da arttırılan hayvancılık destek ve hibe bütçesine rağmen, hayvancılık hakkında detaylı bir veritabanı hâlâ oluşturulmuş değil. Bakanlık ve İl Tarım ve Orman Müdürlükleri’nin sahip olduğu bilgi ve verileri şeffaf bir şekilde kamuoyuyla ve araştırmacılarla paylaşması çiftçi ve hayvancılar için büyük önem arz ediyor.

Bakteri, aşı ve ithalat

İlgili bilimsel literatüre göre Şarbon (Anthrax)  aşılamayla kontrol altında tutulan, dünyanın mera ve açık alan hayvancılığı yapılan birçok yerinde enzootic (belirli bir bölgedeki hayvan popülasyonunda karakteristik olarak görülen) kabul edilen bir bakterinin hayvan bedeninde yaşamasıyla ortaya çıkan ölümcül bir hastalık. Louis Pasteur’ün Bacillus anthracis’i izole edip şarbonu bu bakterinin yaşam döngüsü içinde gelişen bir durum olarak tanımlamasının üzerinden 150 yıl geçti. 1930’lu yıllarda Max Sterne’in yaptığı çalışmalar ve geliştirilen aşıyla birlikte şarbonun insanlarda ve hayvanlarda görülme sıklığı oldukça azaldı. Şarbon aşılarının piyasaya sürülmesi, devletlerin eliyle ve ilaç şirketleri, uluslararası yardım ve kalkınma kuruluşları aracılığıyla dünyada yaygınlaşması elbette aşıya erişim ve para yetiştirme adına eşit ve adil koşullar altında gerçekleşmedi. 20. yüzyıl başlarında Avrupa’nın birçok yerinde sıkça görülen şarbonun yaygınlık oranı yüzyılın sonuna gelindiğinde oldukça azalmıştı. Hastalık, bugün Avrupa’da sadece Yunanistan’da ve İspanya’da hâlâ endemik kabul ediliyor; Fransa, İsviçre, İtalya, Rusya ve bazı Balkan ülkeleri gibi mera ya da açık alan hayvancılığının sınırlı oranlarda sürdüğü yerde şarbon artık sporadik/dönemsel olarak sınıflandırılıyor[ix].

Şarbon bilinen en eski hayvan hastalıklarından biri. Türkçede “kara kabarcık” ya da “kara yanık” olarak da bilinen hastalığın adlandırılmasında hastalarda oluşan yaranın ve hasta hayvanın kan renginin kara bir renk alması etkili olmuştur. Bundan dolayı Fransızcada kömür anlamına gelen charbon ve türevi şarbon hastalığa Türkçede verilen ad olurken, Antik Yunancada kömür anlamına gelen anthrax kelimesi de hastalığın uluslararası Batı tıp literatüründeki adına dönüşmüştür. Bacillus anthracis bu hastalığa yol açan bakteri olarak tanımlandığından bu yana, hayvanların yaşadıkları yerlerle laboratuvarlar arasında oldukça yoğun bir trafik yaşanmaktadır. Arazi ya da merayı laboratuvarla bağlantılandırmak, Bruno Latour’un  “Pasteur’ün keşfi” olarak nitelendirdiği süreçte zuhur eden önemli bir tercüme faaliyetidir. Latour’un anlatısına göre şarbona sebep olan bakteri izole edilip aşısı geliştirildikten sonra, bütün potansiyel tehdit içeren bölgelerde hayvanları aşılamak üzere 19.yüzyılın sonunda Fransa’da arazilere ulaşan modern sağlık birimleri harekete geçti. Latour’un kitabında detaylıca betimlediği gibi “Fransa’nın Pastörizasyonu” (1984)[x] Pasteur’ün mikroplar dünyasını tıp dünyası ve kamuoyuna görünürleştirmesi ve bunun bakterilerin yaşamına medikal müdahaleyi mümkün kılmasıyla gerçekleşti. Hayvan sağlığı, refahı ve hayvancılık koşullarının iyileştirilmesi üzerine, insan-hayvan ilişkilerini düzenleyici modern yapılar ve kurumlar da bu süreçte modern devletlerin mobilize ettiği önemli aygıtlara dönüştüler.

Türkiye’de 1950 ve 60’larda onbinlerle bildirilen hayvan şarbonu vakalarının, 1970’lerde binlere, 1990’larda yüzlere düşmesi aşılamalar ve kontrollere bütçe ve zaman ayrılmasıyla mümkün olmuştu.[xi] Ankara Etlik Veteriner Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü 1920’lerden itibaren Pasteur Ensititüsü’yle yakın temasta oldu,  şarbon ve başka aşılar üzerine ürün geliştirmeye erken cumhuriyet yıllarından itibaren başladı. Bugün hâlâ şarbon aşısının Türkiye’de üretildiği tek yer bahsi geçen Merkez Araştırma Enstitüsüdür. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın da yönergelerinde belirtildiği gibi, Türkiye’de hayvanlar meraya ya da açık alanlara çıkmadan şarbon aşısının yapılması gerekiyor. İnsanlarda erken teşhisle tedavisi görece basit olan şarbonun hayvanlarda tedavisinin olmaması, hayvanların sadece aşılamayla korunuyor olmaları, her hayvanın davranış örüntüsünü, sağlığını dikkatle takip etmeyi gerektiriyor. Bu takip elbette en başta o hayvanın gündelik bakımını gerçekleştiren çiftçi tarafından yapılabilir. Ancak takip edilebilirliğin hayvanın nereden ve ne koşulda geldiği, neyle beslendiği, nerede ve diğer hangi hayvanlarla birlikte otladığı, veteriner hekime ve aşıya ulaşmanın maliyeti gibi birçok etkeni vardır. Dolayısıyla son dönemde tartışılan şarbon salgınının bize açıkça gösterdiği şey, aslında hayatımızın önemli bir parçası olmasına rağmen, insan-hayvan ilişkilerini düzenleyen siyasi, kültürel ve biyolojik dünyaların hayvancılık söz konusu olduğunda yaratabildikleri toplumsallıkların korkutucu ve çok tehlikeli sonuçlarından habersiz olduğumuzdur.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Güroymak/Norşin, Bitlis, Ekim 2018

Ağustos sonunda Ankara’da Brezilya’dan ithal edildiği açıklanan yaklaşık 4000 sığırda şarbon bulunduktan sonra[xii] hastalık üzerine tartışmaların genelde hayvan ithalatıyla birlikte alevlendiğini görüyoruz. Buna rağmen Bitlis’ten Diyarbakır’a gönderilen ve hayatını kaybeden çocuğun bağırsak şarbonunun ithal hayvanlarla ilişkisi henüz belirsizliğini koruyor[xiii]. Kayseri’de iki ilçenin karantinaya alınmasıyla ilgili konuşan bir veteriner hekimin ithal hayvanların alımında müdürlüklerde görevli memurların kontrol yapmak için görevlendirilmediklerini söylemesi[xiv], Diyarbakır Veteriner Hekimler Odası’nın aynı kontrol eksikliğinin altını çizmesi[xv] ithal hayvanların sağlığı ve transfer koşulları hakkında bir hayli insanı kaygılandırıyor.

Canlı hayvan ithalatının hangi ülkelerden yapılabildiğinin bilinir ve belgelenebilir olmasına karşın, hangi hayvanların nereden ne koşullarda geldiğine dair devletin kamuoyunu bilgilendirmemesi aslında Türkiye’deki hayvan hareketlerinin sıradan bir vatandaş ya da bir araştırmacı için ulaşılamaz olduğunu bizlere gösteriyor[xvi]. İthal hayvanlarla şarbon arasındaki ilişkilere dair elimizdeki bilginin kısıtlılığı bizleri hayvanların nasıl seçildiği, transfer koşulları, olası salgın hastalıklara karşı alınan önlemler ve hasta hayvanlara ne olduğu gibi birçok konuda cevapsız sorularla baş başa bırakıyor. Ancak şarbon ve hayvancılıkla ilgili sorunlar canlı hayvan ithalatı dahil, ülkede giderek artan canlı hayvan sevkiyatları[xvii] ve bunun yarattığı sorunlardan yola çıkarak daha geniş bir çerçeveden ele alınmalı[xviii].

Canlı hayvan hareketleri, mera, sevkiyat

Bugün Türkiye’nin hâkim hayvancılık politikalarına baktığımızda, pazarı büyütmeyi ve besi hayvancılığını yaygınlaştırarak, daha düşük fiyatlı canlı hayvan ve et ithal ederek et fiyatlarının düşürülmesi ve hayvan pazarının büyütülmesinin öncelikli hedefler arasında yer aldığını görüyoruz. Bu amaçla, hayvancılık yapan çiftçiyi ve sektöre yatırım yapabilecek girişimcileri destekleyerek ülke içinde ciddi bir hayvan dolaşımının tetiklendiğini ve devletin neoliberal yöntemlerle inşa ettiği yeni bir “hayvan piyasası” oluşumunu dikkatle takip etmek gerek.

Şarbon salgını haberleri de hayvancılığın geçirdiği dönüşümün yapısal bir parçası olarak bu piyasa koşullarında yaşanabilecek salgınların boyutunu ortaya koyuyor. Son yıllarda Türkiye’deki çiftçi desteklerinin giderek artan bir payını (yaklaşık 3’te 1’ini), hayvancılığa ayıran Tarım ve Orman Bakanlığı, 2018’de öncelikli olarak besi hayvancılığını destekleyeceğini açıklamıştı[xix]. Niceliksel olarak Türkiye’deki hareketliliği giderek artan ve büyümesi teşvik edilen, ancak sağlıklı bir şekilde verisi oluşturulamayan ve kontrolleri yapılamayan hayvan bedeni dolaşımının, devlet teşkilatlanmalarının büyük bir dönüşümden geçtiği bu yıllara tekabül etmesi şarbon salgını haberlerinin yarattığı korku atmosferinin ardında yatan “piyasa”nın oluşmasında etkili oldu. Yaz sonunda, bu yıl Kurban Bayramı’yla da birlikte, her yıl yaşanan şehirlerarası ve uluslararası hayvan hareketlerindeki artış, kimin nereden/ne zaman/ne şekilde gelen hangi hayvanı tükettiğinin izinin sürülmesini büyük oranda imkânsız kıldı. Hayvan bedenlerinin dolaşımının nasıl kayıt altına alınıp ne kadar izlenebildiğine dair kamuya açık, şeffaf bir veri akışı bulunmadığı aşikârken, Bacillus anthracis’in  nereden nasıl yayılmaya başladığını konuşmak çok fazla bilinmeyenli  büyük bir denklemi çözmeye çalışmak anlamına geliyor.

Bogatepe.Mera-2

Boğatepe köyü, Kars, Haziran 2017

Şarbonun “gelişmiş” ülkelerde pek görülmemesini çiftliklerde kontrol altında tutulan hayvanların bu hastalığa yakalanma olasılıklarının meraya göre daha düşük olmasıyla açıklayanlar, şarbon gibi mikrobiyal meseleleri dar bir gıda güvenliği çerçevesine hapsetmiş olurlar. Şarbon sorununun kaynağını mera hayvancılığında arayan bu yaklaşım, hayvansal gıda üretiminin endüstriyelleşmesini teşvik eder. Oysa Bacillus anthracis‘in  bir salgına yol açmamasını sağlamak için hayvanları “modern çiftliklerde,” kapalı alanlarda, satın alınan yüksek miktarda genetiği değiştirilmiş yemlerle beslemek gerektiği masalı, hastalık ve salgın haberlerinden medet uman şirketlerin, hayvancılığı sadece kâr etme peşinde düşünenlerin iştahını kabarttığı için sizlerin de kulağına ulaşıyor olabilir. Böylesi bir çözümün insan-hayvan ilişkileri için nasıl bir tahakküm içerdiğini bu yazıda uzun uzadıya tartışmayacağım. Binlerce yıldır sürdürülen mera hayvancılığının kapitalist toplumlarda çiftlik hayvancılığına dönüşmesi gerektiği düşüncesi, ilerlemeciliğin bir tuzağı olarak hayvancılığı da kâr hesapları ve sermaye hareketlerine indirgememize sebep oluyor[xx]. Şarbonun önüne geçmenin yolu modern çiftliklerde sürdürülen yoğun/entansif hayvancılık olmak zorunda değildir; çözüme doğru adım atmak için emek isteyen işten kaçınmamak, yani çiftçi, köylü, kasap gruplarıyla veteriner, tarım bakanlığı memuru ve diğer kamu ve sivil inisiyatifler arasında sistematik ilişkiler kurmak adına aktif çaba göstermek gerekir[xxi]. Başka bir deyişle, Bacillus anthracis‘in doğada bulunduğunu kabul edip, onun sporlarının yaşamsallığının nasıl toplumsallıklara gebe olduğu ihtimallerini araştırmak[xxii] hayvanları, çiftçileri, kasapları ve içinde bulundukları ilişkiler bütününü güvensiz ilan etmek şarbon salgınlarının önüne geçmez. Dolayısıyla ortaya çıkan tabloda şarbondan etkilenme olasılığı olan hayvan ve insanları korumaya çalışmak yerine, yapılan hayvancılık güvensiz ilan edilerek, daha kontrollü ithal edilen hayvan ve daha fazla hayvanın sıkıştırıldığı çiftlik sayısının arttığı bir dünyaya doğru yol alınmaktadır.

Bakterinin toplumsallığı

Şarbon salgını haberlerinin dikkati çektiği hayvan ithalatını sadece tüketici açısından bir gıda güvenliği sorununa indirgemek, son yıllarda dünyada giderek artan bir tehlike olan sınır-ötesi hastalıkları (trans-boundary diseases [xxiii]) ve bu hastalıkların, giderek artan kontrolsüz hayvan hareketleriyle birlikte hayvancılığı nasıl tehdit ettiğini gözden kaçırmaya sebep olabilir. Türkiye’de küçük çiftçilerin geleneksel yöntemlerle sürdürdüğü mera hayvancılığı ekolojik bir değerdir. Yerel koşullara uzun yıllar içinde adapte olmuş hayvan cinsleri ve çeşitli biçimlerde sürdürülen göçerlik/koçerlik ve yaylacılık kültürünün kaybolmasına sebep olacak etkenlerden birisi de sürülerin sağlığını tehdit eden hastalıklardır. Ancak bu hastalıkların sadece meralardan ya da belli yerlerde yaşayabilen bakteri, virüs gibi canlılardan kaynaklandığını düşünmek saflık olur. Hastalıklarla ilgili temel mesele bu canlılarla karşılaşan hayvan bedeninde neler olduğudur. Örneğin şarbon hastalığı durumunda Bacillus anthracis bulaşışının belli bir düzeyin altında olması enfeksiyona yol açmazken, enfektif düzeyin ne olduğunu belirleyen hayvanın cinsinden bağışıklık sistemine, bakterinin suşundan antibiyotik direncine birçok etken vardır. Günümüzde ithal edilen binlerce hayvan Anadolu’da çeşitli yerlerde hem alışık (dolayısıyla dirençli) olmadıkları birçok hastalığa yakalanıyorlar hem de geldikleri bölgenin ekolojisine ait olmayan mikroorganizmaların çoğalmasında araç oluyorlar. Örneğin kapalı çiftliklerde beslenmek üzere ıslah edilen, büyük cüsseli Simental ineklerin meralarda kilometrelerce dolaşarak otladığında ayak ve tırnak hastalıklarından kurtulamamaları saha çalışmam sırasında sıkça rastladığım bir durumdu. Şap hastalığı söz konusu olduğunda Avrupa tipi mikroplara karşı geliştirilen aşıların Anadolu’nun doğusunda pek etkili olmaması Avrupa’dan getirilen hayvan cinslerinin aşıları için olumsuz bir durum oluşturuyor. Ya da ithal hayvanların yaygınlığını arttırdığı neospora caninum gibi bazı parazitlerin özellikle yerel cins ineklerde gebelik komplikasyonlarına yol açması bu durumlara verilen örnekler arasında sayılabilir[xxiv]. Yeni hastalıklar aynı zamanda yeni aşı ve ilaçların kullanımının artması, hayvanların bedenlerine ve hayvansal gıdaya giren antibiyotik oranının artması anlamına geliyor. Antibiyotik direnci ve önleyici çözüm arayışları, bugün veteriner müdahalelerinde göz önünde bulundurulan en önemli değişkenler arasında sayılabilir.[xxv] Bu anlamda Mitat Şahin’in yürüttüğü güncel bir araştırmanın parçası olan, Kars’ta Bacillus anthracis’in toprak ekolojisinin hastalık riskinden nasıl arındırılabileceği üzerine çalışmalar meraların ve doğal otlakların kullanımı için büyük önem arz eder[xxvi].

Unutmamak gerekir ki meralarda hayvanın otla ve toprakla teması sadece Bacillus anthracis gibi bakterileri getirmiyor. Bu temas, şarbonun da parçası olduğu doğal ve kültürel dünyaların birlikte yarattığı bir ekoloji olarak sağlıklı bir mera hayvancılığının sürdürülebilirliğinin de başlıca koşulu.

Yayına Hazırlayan: Mehmet Ekinci, Cornell Üniversitesi, Bilim ve Teknoloji Çalışmaları, Doktora Adayı

* Yazının girişinde kullanılan görsel 2018 yılının Ekim ayında Bitlis’in Güroymak/Norşin ilçesinde çekilmiştir. Bitlis fotoğrafları yazarın kendisi (Fatih Tatari) tarafından, Kars’taki mera fotoğrafı ise İlhan Koçulu tarafından çekilmiştir.

[i]Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı’nın organizasyonunu üstlendiği Tatvan Peynir Buluşması

(http://www.bitlispeynirfuari.com/) planlanırken Kars’ta yapılan Boğatepe Çevre ve Yaşam Derneği’yle yapılan hazırlık toplantısı notları. 18.07.2018, Kars.

[ii] Bitlis 9000 baş civarında mandasıyla Türkiye’nin en fazla manda bulunan 5 ilinden birisi (TÜİK 2017). Tarım ve Orman Bakanlığı’nın hem manda yetiştiriciliği hem de ‘halk eliyle ıslah’ destekleriyle Türkiye’de son yıllarda mandaların sayısı artmış olsa da, mandaların yılın mümkün olan en uzun dönemini sulak meralarda ve açık alanlarda geçirebildiği hayvancılık pratiklerinde kendilerine yer bulmaları birçok bölgede mümkün olmuyor. Bu sebeple Bitlis’te 1990’ların sonunda 1000’in altına düşen sayının bugün 9000’lere çıkması ve mandaların hâlâ büyük ölçüde geleneksel yöntemler ve kültürel dünyalar içinde yapılmaya devam etmesi Türkiye’nin hayvancılığı için çok değerlidir.

[iii] 14.09.2018 Sputnik news. https://tr.sputniknews.com/turkiye/201809141035202122-diyarbakir-saglik-orgutleri-sarbon-olum-vakalari-artma-ihtimali/

14.09.2018 sendika.org. http://sendika62.org/2018/09/sarbon-kaynakli-ilk-olum-diyarbakirda-10-yasindaki-bir-cocuk-hayatini-kaybetti-509914/

[iv] Daha sonra Bitlis Tabip Odası da şu açıklamayı yaptı: 18.09.2018, Evrensel. https://www.evrensel.net/haber/361647/bitlis-tabip-odasindan-sarbon-raporu-derhal-onlem-alinsin

[v] Bitlis’ten verilen bazı rakamlar için bakınız:

04.09.2018, Cumhuriyet, Türkiye’nin Şarbon Haritası. http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/1072868/Sarbon_tehlikesi_buyuyor__iste_Turkiye_nin_sarbon_haritasi.html

06.09.2018, diken, “100den fazla hayvan öldü”. http://www.diken.com.tr/bitliste-sarbon-vakasi-81-hayvan-oldu-ilce-karantinada/

[vi] Basında çıkan haber ve yorumlardan bazıları için bakınız:

31.08.2018, Hüseyin Serdar, Hürriyet. http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/dr-huseyin-h-serdar/sarbon-karantina-ve-veteriner-hekimler-40941731

04.09.2018 yeniyaşam, “10 Maddede Şarbon ve Kıtlık” Abdullah Aysu. http://yeniyasamgazetesi.com/10-maddede-sarbon-ve-kitlik/

05.09.2018 http://www.yenicaggazetesi.com.tr/sarbon-ulkeye-boyle-geldi-204206h.htm

05.09.2018 https://www.yenisafak.com/ekonomi/sarbon-spekulatorunefirsat-verilmesin-3393704

06.09.2018 ilerihaber, “Şarbonlu hayvanlar öğütülerek İstanbul’da denize atılıyor!” https://amp.ilerihaber.org/icerik/sarbonlu-hayvanlar-ogutulerek-istanbulda-denize-atiliyor-89434.html?__twitter_impression=true

08.09.2018 yeniyaşam, “Şarbon kent kent yayılıyor” http://yeniyasamgazetesi.com/sarbon-kent-kent-yayiliyor/

[vii] Bu rakamlara T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’nın Hayvan Hastalıkları İle Mücadele Ve Hayvan Hareketleri Kontrolü Programı kitapçıklarından ulaşılabilir. Örneğin Türkiye’deki toplam sığır şarbon aşısı 2014 yılında toplam 462.215 iken 2017’de 300.760’a düşüyor. Aşıların %20’sinden fazlasının kullanıldığı Kars’ta aynı dönemdeki düşüş sadece 103.024’ten 98.000’e yaşanıyor. Bu kitapçıklarında kafa karıştırıcı olan hayvanların merada otladığı bilinen birçok bölgede yapılan aşı kayıtlarının çok düşük olması ve bu aşı sayılarıyla şarbon vakasının azalmasına sebep olacak koşullarda hayvancılık yapılmaması.

[viii] Bakınız: https://www.tarimorman.gov.tr/ ve http://tvhb.org.tr/. Konuyla ilgili Veteriner Hekimleri ve Tabip Odalarının yanı sıra, HAYTAP (Hayvan Hakları Federasyonu) ve HAKİM (Bağımsız Hayvan Hakları Topluluğu ve Hayvan Hakları İzleme Komitesi) gibi hayvan hakları ve hayvan özgürlüğü için mücadele eden grupların açıklamaları da takip edilmelidir.

Bakanın medyaya referans vererek yaptığı açıklamaya göre Türkiye’nin 2018 şarbon görülme rakamları için:

“Türkiye’de, 2018’de 79 noktada şarbon hastalığı görüldü. Medyada kaçı yer aldı? Çoğu yer almadı.”

http://www.hurriyet.com.tr/gundem/bakan-pakdemirliden-sarbonlu-hayvan-aciklamasi-piyasaya-verilmedi-40940915

[ix] Türkiye’de ve dünyada Anthrax rakamları için şu kaynaklara göz atılabilir: Özkurt, Z., Parlak, M., Tastan, R., Dinler, U., Saglam, Y. S., & Ozyurek, S. F. (2005). Anthrax in Eastern Turkey, 1992–2004. Emerging Infectious Diseases, 11(12), 1939–1941.

Head, B. M., Rubinstein, E., & Meyers, A. F. A. (2016). Alternative pre-approved and novel therapies for the treatment of anthrax. BMC Infectious Diseases, 16(1), 621.

[x] Latour, B. (1993). The Pasteurization of France. Harvard University Press.

[xi] İnsan şarbonu vakalarında da ciddi bir düşüş yaşanmasıyla beraber, yukarıda da sözü edilen verilerin güvenilir olmaması dolayısıyla bu konuda sağlıklı ölçütler oluşturmak pek mümkün değil. İnsanların özellikle deri şarbonu durumunda tedavi edilebilmesi ve ölümlerin büyük oranda önüne geçilmesi şarbonun başarılı yönetilen bir halk sağlığı sorunu olarak görünmesini mümkün kılar.

[xii] 27.08.2019, tarımdünyası http://www.tarimdunyasi.net/2018/08/27/devlet-eliyle-sarbon-ithalati/

30.08.2018, gündemkıbrıs. https://www.gundemkibris.com/kibris/tarim-bakanligindan-antraks-sarbon-salgini-aciklamasi-h259379.html

[xiii]28.08.2018, milliyet. http://www.milliyet.com.tr/talat-gozet-ten-sarbon-hastaligina-dair-ankara-yerelhaber-3001286/

16.09.2018 https://ilkha.com/haber/82902/sarbon-vakasi-bitliste-can-aldi-iddiasi

[xiv]14.09.2018, mynet, Kayseri Veteriner Hekimleri Odası açıklaması. https://www.mynet.com/sarbon-bu-kez-de-kayseri-ye-sicradi-hayvan-olumleri-sonrasi-2-mahalle-karantinaya-alindi-110104387354

[xv] 14.09.2018 Diyarbakır Veteriner Hekimleri  Odası’nın basın açıklaması: http://www.diyvho.com/haber/A21E5YBU3X6M7IB61ES0YY8XEIL3993R8YGVFSS3.html

[xvi] İthalatla ilgili düzenlemelere ve besi sığırı ithalatına izin verilen ülkelerin listesine şu adresten ulaşılabilir:

https://www.tarimorman.gov.tr/HAYGEM/Menu/20/Buyukbas-Hayvan-Ithalati Uluslararası canlı hayvan ticareti ve koşulları konusunda bazı açıklamalar: https://bianet.org/bianet/saglik/200663hakim-talebimiz-hayvanlarin-iyi-kosullarda-nakli-degil-ozgurlukleri; https://teyit.org/brezilyadan-ithal-edilen-hayvanlarin-turkiyeye-kotu-kosullarda-getirildigi-iddiasi/; https://dogruhaber.com.tr/haber/313571-bakanliktan-ithal-besilik-hayvan-aciklamasi/ İthalatta kullanılan gemi ve rota bilgilerine iki örnek: NADA https://www.marinetraffic.com/tr/ais/details/ships/372415000; JULIA AK https://www.marinetraffic.com/tr/ais/details/ships/shipid:676347/imo:7434949/mmsi:450485000/ vessel:JULIA%20AK

[xvii] Hayvan sevkiyatları, hayvanların hayatları boyunca hareket etmesiyle, canlı ve cansız hayvan bedenlerinin çiftliklerde, meralarda, çeşitli ulaşım araçlarında dolaşımıyla birlikte düşünülmelidir.

[xviii] Konuyu böylesi geniş bir çerçevede ele alan diğer yazılar için:

28.08.2018 Cumhuriyet, “Herkesi ilgilendiren halk sağlığı soruları” Bülent Şık.  http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/saglik/1066864/Herkesi_ilgilendiren_halk_sagligi_sorulari.html?fbclid=IwAR2K0K3XM63gZ3AEv-KkvmFVQp7OAW3DIO9CMZiEqGA4oKebrs7o4VwlAiw

28.08.2018 Hürriyet. Doç. Dr. Onmaz’la söyleşi:  http://www.hurriyet.com.tr/doc-dr-onmazdan-sarbon-uyarisi-denetim-olma-40939643

03.09.2018 bianet, “On Soruda Şarbon Krizi” Bülent Şık. https://bianet.org/bianet/saglik/200413-on-soruda-sarbon-salgini

04.09.2018 tarımdünyası, “Hayvan Hastalıklarını Arttıran 3 Neden: İthalat, Hayvan Hareketleri ve Denetimsizlik” Ali Ekber Yıldırım. http://www.tarimdunyasi.net/2018/09/04/hayvan-hastaliklarini-artiran-3-nedenithalathayvan-hareketleri-ve-denetimsizlik/

06.09.2018 artıgerçek, “Zehirli kimyasallarla beslenen hayvanları Türkiye’ye gönderdiler” https://www.artigercek.com/haberler/zehirli-kimyasallarla-beslenen-hayvanlari-turkiye-ye-gonderdiler

09.09.2018 Birgün Pazar, “Soğan, egzotik meyveye karşı,” Özge Güneş. https://www.birgun.net/haber-detay/sogan-egzotik-meyveye-karsi-229826.html?fbclid=IwAR0dpHvdHmAjmVFzWhBBA6oGLHBLxOndotfrDx5BM239CMNr1PAOi3rvDaw

09.09.2018, T24. “Eski Bakan Fakıbaba: Şarbonla ilgili şu soruların cevaplanması lazım…” http://t24.com.tr/haber/eski-bakan-fakibaba-sarbonla-ilgili-su-sorularin-cevaplanmasi-lazim,696519?fbclid=IwAR2TtLBPSjePSH6iWIlS9TwTNhS6nl5NqzuAoXakFxEPI5Obr1QYDwuKsv4

21.09.2018 Ahvalnews, “Mesele şarbondan çok daha fazlası” Ezgi Karataş. https://ahvalnews.com/tr/sarbon/mesele-sarbondan-cok-daha-fazlasi

30.09.2018 gazeteduvar. İrfan Aktan’ın Abdullah Aysu’yla yaptığı söyleşi: https://www.gazeteduvar.com.tr/yazarlar/2018/09/30/abdullah-aysu-kitlik-geliyor-ve-care-kucuk-ciftcilik/?fbclid=IwAR2K0K3XM63gZ3AEv-KkvmFVQp7OAW3DIO9CMZiEqGA4oKebrs7o4VwlAiw

22.10.2018 tarımdünyası, “Brezilya nota verdi, Türkiye hayvanları kabul etti.” Ali Ekber Yıldırım. http://www.tarimdunyasi.net/2018/10/22/brezilya-nota-verdi-turkiye-hayvanlari-kabul-etti/?fbclid=IwAR26vZyE2gEqTcqqHdsjYAXIyRd6njs1dx4m9e4KSlA_hCmR7KZJJDCEaYk

[xix] 07.11.2017 Dünya, Tarım Dünyasından, Ali Ekber Yıldırım. https://www.dunya.com/kose-yazisi/kucuk-aile-isletmelerine-13-milyar-lira-destek/389763

24.11.2017 yenialanya, “Besiciye destek verilecek!” https://www.yenialanya.com/ekonomi/besiciye-destek-verilecek-h297008.html

[xx] Hayvancılık özelinde kapitalizm tartışmaları için bakınız: Despret, V. (2008). The Becomings of Subjectivity in Animal Worlds. Subjectivity, 23(1), 123–139. Porcher, J. (2014). Vivre avec les animaux: une utopie pour le XXIe siècle. Paris: La Découverte. [(2017). The ethics of animal labor: a collaborative utopia. New York, NY: Springer.]

[xxi] Veterinerlik pratiğinin yaygınlaşması ve tarif edilen ilişkiler içinde üretilen bilginin paradigmalarıyla ilgili bakınız: Fudge, E., & Palmer, C. (2011). Veterinary Science: Animals, Humans and Health. Twine, R. (2010). Animals as biotechnology: ethics, sustainability and critical animal studies. London ; Washington, DC: Earthscan.

[xxii] Bilimsel bilme biçimlerinin toplumsallığını araştıran bazı çalışmalar için bakınız: A. Mol, I. Moser, & J. Pols (Eds.), Care in practice: on thinkering in clinics, homes and farms. Bielefeld Germany: Transcript-Verl. içinde Singleton, V. “Good farming : control or care?” (pp. 235–256) ve Law, J. “Care and killing: Tensions in Veterinary Practice.” (pp. 57–72)

Despret, V. (2014). Que Diraient Les Animaux, si… on leur posaient des bonnes questions? Paris: la Découverte. [(2016). What would animals say if we asked the right questions? Minneapolis: University of Minnesota Press]

Zeybek, S. O. (2016). Biyopolitika, güvenlik ve anti-piyasalar: Türkiye’de Endüstriyel Hayvancılığın Seyri. Toplum ve Bilim, (138/139), 106–125.

[xxiii] Bu konuda 27-28 Eylül 2017’de Macaristan’da gerçekleştirilen Avrupa Tarım Komisyonu’nun 40. toplantısının FAO tarafından paylaşılan raporlarına dikkatimi çeken Olcay Bingöl’e teşekkürlerimle: http://www.fao.org/europe/commissions/eca/eca-40/en/

[xxiv] Mor N., Akça A. (2012) “Kars Yöresinde Sığır ve Köpeklerde Neospora caninum Üzerine Epidemiyolojik Araştırmalar: Gruplararası Çalışma”. Kafkas Univ Vet Fak Derg, 18. 193-199.

[xxv] Özellikle antibiyotik direnci ve veterinerlik ilişkisindeki tehlikelere yönelik Avrupa Tarım Komisyonu Eylem Planı (http://ec.europa.eu/health/amr/antimicrobial-resistance_en), European Medicines Agency tarafından öncelikli mücadele alanı ilan edilmesi (https://www.ema.europa.eu/en/veterinary-regulatory/overview/antimicrobial-resistance-veterinary-medicine) ve alternatif arayışlarıyla ilgili büyüyen bir örnek olarak Veteriner Homeopatisi Uluslararası Derneği (http://www.iavh.org/en/) incelenebilir.

[xxvi] Sözü edilen çalışmada, Bacillus anthracis ile kontamine olduğu belirlenen alanlarda bakterinin ekolojisi inceleniyor. Bu alanlarda biyosit kullanımıyla çevreye ve ekosisteme zarar vermeden bakterinin yok edilmesi veya enfektif düzeyin altına indirilmesi hedefleniyor. Devam eden bu çalışmayla ilgili şu makale incelenebilir: Schelkle, B. et al. (2018). Caenorhabditis elegans Predation on Bacillus anthracis: Decontamination of Spore Contaminated Soil with Germinants and Nematodes. Frontiers in Microbiology, 8. https://doi.org/10.3389/fmicb.2017.02601

One Comment on “Şarbon Korkusu: Hayvancılık ve Bakterinin Toplumsallığı Üzerine

  1. Pingback: Şarbon korkusu: Hayvancılık ve bakterinin toplumsallığı üzerine – Fatih Tatari – Yeşil Gazete

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: